Phim lịch sử Việt: Sáng tạo đến đâu để vừa đúng sử, vừa đậm "chất Việt" ?

Việc làm phim lịch sử hay có yếu tố lịch sử luôn đòi hỏi sự dũng cảm của các nhà làm phim, không chỉ bởi mức độ đầu tư tốn kém, mà còn bởi những đòi hỏi của người xem về dấu ấn văn hóa - lịch sử một thời kỳ.

Tham gia cùng đội ngũ đông đảo cố vấn lịch sử, tạo concept ở bộ phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh, họa sĩ Cao Việt Nguyễn và nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Phương Đông (Đông Nguyễn) chia sẻ góc nhìn về ranh giới giữa sử liệu và sáng tạo, những chi tiết làm nên "chất Việt" trong phim cổ trang, phim lịch sử nói chung, cũng như sức mạnh của hình ảnh trong việc đưa lịch sử đến gần hơn với người trẻ.

Phim lịch sử Việt: Sáng tạo đến đâu để vừa đúng sử, vừa đậm — Chất liệu, màu sắc của cái áo nhân vật cũng sẽ nói lên được tầng lớp và vai trò của nhân vật đó

Có một nghịch lý là đôi khi hình ảnh đúng với lịch sử lại khác với tưởng tượng của số đông về lịch sử. Theo hai anh, nghệ sĩ nên theo sử liệu hay chiều theo ký ức thị giác của khán giả?

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Không phải là đôi khi mà khá nhiều trường hợp hình ảnh đúng với lịch sử lại khác với tưởng tượng của số đông. Chẳng hạn như trong bộ phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh, những áo giao lĩnh, áo viên lĩnh mà đoàn làm phim đã thực hiện rất chuẩn, dựa trên những cứ liệu khoa học xác tín.

Điều này trái với tưởng tượng của một số người xem về thời kỳ đó. Vì chưa tìm hiểu về trang phục cổ của Việt Nam nên họ tưởng rằng áo viên lĩnh hay áo giao lĩnh là áo của Trung Quốc, còn trang phục của người Việt bị "đóng đinh" với hình ảnh áo dài, khăn xếp. Bởi vậy, để an toàn thì những nhà sản xuất hay những nhà sáng tạo cần bám theo sử liệu để có những cứ liệu vững chắc.

Cao Việt Nguyễn: Đối với dòng phim lịch sử, tôi cho rằng phim nên đóng vai trò định hướng cho khán giả chứ không nên ngược lại. Tuy nhiên, phim lịch sử nên là nguồn cảm hứng để khán giả có thể tìm hiểu sâu hơn về văn hóa, lịch sử. Cũng cần lưu ý về các dòng phim lịch sử khác nhau, ví dụ như Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh là một bộ phim huyền sử, đặt nặng tính thẩm mỹ và giải trí, nên phải ưu tiên yếu tố dung hòa giữa đúng và đẹp.

Đối với phim lịch sử, "khoảng trống lịch sử" được phép sáng tạo đến đâu? Với những giai đoạn, ví dụ như thời Đinh, khi tư liệu trực quan không phải lúc nào cũng đầy đủ, nghệ sĩ có quyền tưởng tượng tới đâu để vừa làm được điện ảnh, vừa không biến quá khứ thành một thế giới tùy ý?

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Chúng ta không thể yêu cầu một bộ phim lịch sử phải tuyệt đối chính xác như công việc nghiên cứu lịch sử. Phục dựng lịch sử là một công việc khoa học, dựa vào những căn cứ chặt chẽ. Ngược lại, tái tạo lịch sử bằng nghệ thuật là hoạt động thiên về sáng tạo.

Khi tái hiện một cảnh quan hay một phân cảnh đời sống thời xưa mà không có tư liệu, chúng ta phải ứng dụng những suy đoán có căn cứ và một số giả thuyết, cũng như quyền được sáng tạo để lấp vào những khoảng trống đó mà vẫn có thể tạo ra được những khung cảnh có cơ sở và sống động.

Chẳng hạn, với khung cảnh yến tiệc của thời nhà Đinh - Tiền Lê, chúng ta biết được một số nghi thức, phong tục như trải chiếu, ngồi bàn thấp, trong tiệc có trầu cau. Còn những yếu tố khác không rõ thì hoàn toàn có thể sáng tạo, nhưng cũng phải dựa trên những cơ sở có căn cứ: như bàn tiệc phải đưa trái cây bản địa như chuối, dừa…, chứ không thể đưa những loại cây mãi sau này, khi Colombo sang châu Mỹ, mới du nhập vào Á Đông như ngô, khoai, sắn…

Hoặc trong sử sách không đề cập rõ người thời Đinh ăn mặc thế nào, nhưng chúng ta biết có những dạng trang phục Việt như viên lĩnh, giao lĩnh đã tồn tại từ rất lâu trước đó, hoặc áo tứ điên được đề cập vào thời Lý và đến tận thời Lê Trung Hưng vẫn còn mặc. Vậy nên nếu các nhân vật thời Đinh mặc các trang phục dạng như thế là hợp lý. Nhưng chúng ta không thể cho nhân vật thời Đinh mặc áo ngũ thân vì đó là trang phục thời Nguyễn.

Cao Việt Nguyễn: Một khó khăn lớn của phim cổ trang Việt là những khoảng trống sử liệu, đặc biệt về trang phục, sinh hoạt thường nhật. Nhất là ở những thời kỳ xa xôi, có rất nhiều điều chúng ta không biết, không có ghi chép hay hiện vật để đối chiếu. Bởi vậy, đó là những khoảng trống mà các nhà làm phim, nhà sản xuất, nhà thiết kế có thể dựa vào để sáng tạo.

Nói cho cùng, phim ảnh là một hình thức giải trí. Các yếu tố lịch sử như trang phục, bối cảnh đều là nguồn cảm hứng và gia vị phục vụ cho món chính là câu chuyện phim. Đương nhiên, chúng ta phải biết cách cân đo, đong đếm như thế nào để khán giả cảm nhận thấy nó vừa đủ.

Có cố gắng phục dựng đến mấy thì cũng không thể nào chính xác được 100%, nhưng việc cố gắng làm sát nhất có thể vẫn nên được khuyến khích trong bối cảnh Việt Nam chúng ta đang xây dựng công nghiệp văn hóa.

Một câu hỏi mà phim cổ trang Việt thường phải đối mặt: Làm thế nào để vừa nhìn đã nhận ra đây là Việt Nam, chứ không phải một không gian cổ trang Đông Á nói chung?

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Mặc dù Việt Nam ngày xưa thuộc khối văn hóa Á Đông, có một số điểm tương đồng lớn với các nước xung quanh như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản… về trang phục, phong tục chẳng hạn, nhưng vẫn có những điểm riêng biệt, như phong tục đi chân đất hay ăn trầu cau, nhuộm răng đen xuyên suốt từ thời kỳ cổ xưa cho đến tận thời kỳ nhà Nguyễn.

Hoặc ví dụ, đến trước thời kỳ Lê sơ, chúng ta có tục cắt tóc ngắn, xăm mình. Tuy nhiên, không phải người xem nào cũng biết về những nét văn hóa đó. Thế nên khi sáng tạo, chúng ta đồng thời cũng phải làm thế nào để lan tỏa những hình ảnh, những nét đặc trưng Việt như vậy tới đông đảo khán giả.

Trong quá trình tham gia cố vấn cho bộ phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh, chúng tôi có cơ hội được góp ý, được giới thiệu kiểu múa sư tử đặc trưng của vùng Vũ Thư - Hưng Yên vào phim, mà đa phần khán giả, thậm chí nhiều người trong đoàn làm phim, cũng chưa từng biết tới kiểu múa này.

Cao Việt Nguyễn: Tôi cũng cho rằng trước khi làm một bộ phim cổ trang, cần hiểu được văn hóa của người Việt xưa là gì. Nếu chúng ta hiểu và biết cách khai thác được những nét đẹp văn hóa đã tồn tại hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, chắc chắn phim cổ trang của chúng ta sẽ đậm chất Việt hơn.

Hiện nay nghệ thuật điện ảnh có nhiều bước đột phá lớn, bản thân người xem có khả năng tiếp cận với rất nhiều bộ phim chất lượng khác nhau trên thế giới. Điều đó đồng nghĩa với việc nếu phim Việt chỉ cho khán giả thấy những biểu tượng đặc trưng quen thuộc như đình chùa, nón tre, hoa sen… sẽ không còn đủ thỏa mãn khán giả nữa, mà thực sự đòi hỏi sự tinh tế, tỉ mỉ để tạo nên chất lượng của bộ phim. Ví dụ, chất liệu, màu sắc của cái áo nhân vật cũng sẽ nói lên được tầng lớp và vai trò của nhân vật đó.

Hay trong một bối cảnh, thay vì bỏ tiền ra xây một mảng tường thành to bằng đá, rất tốn kém, thì chúng ta có thể xây một mảng tường thành bằng đất với nhiều chông nhọn được cắm lên trên. Vì thực tế các thành trì của Việt Nam đa phần đều là thành bằng đất và bằng tre. Như thế vừa có thể tiết kiệm chi phí, vừa thể hiện đúng văn hóa Việt.

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Đối với bất cứ thời kỳ lịch sử nào, ngoài quần áo, kiểu tóc, các nhà làm phim cũng cần tìm hiểu về những nét đời sống khác, chẳng hạn như tín ngưỡng, ứng xử, quan niệm về thiên nhiên, về xã hội, rồi tổ chức xã hội, những nét ăn ở như ẩm thực, kiến trúc và thậm chí cả giao thông đi lại. Ví dụ, so với Trung Quốc thì chúng ta đi lại bằng thuyền nhiều hơn rất nhiều và đó là một trong những nét văn hóa mà chúng ta hoàn toàn có thể đưa vào để tăng tính Việt trong phim.

Trong quá trình cố vấn cho nhiều phim, có lần tôi rất ngạc nhiên khi đọc một kịch bản lý giải hình tượng con phượng của người Việt là hình ảnh của sự tái sinh từ tro tàn. Đó là cách lý giải của văn hóa phương Tây chứ không phải của văn hóa Á Đông. Mặc dù đó là một chi tiết rất nhỏ, không ảnh hưởng nhiều đến cấu tứ của bộ phim, nhưng lại thật sự là vấn đề mà người làm phim cần cẩn trọng.

Theo hai anh, những lỗi nào trong phim cổ trang tưởng nhỏ nhưng lại khiến người ta nhận ra rằng "thời đại này có vấn đề"?

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Sự thuyết phục được khán giả rằng đây là một cảnh thực đã từng diễn ra, chứ không phải một cảnh dàn dựng, đôi khi nằm ở những yếu tố rất nhỏ, chẳng hạn như một vết sờn trên áo, một vết mẻ trên lưỡi gươm hay bức tường có rêu…, thay vì những đại cảnh hoành tráng mà dàn dựng chưa tới.

Cao Việt Nguyễn: Có một số lỗi mà cá nhân tôi cho rằng bị lặp lại ở hầu hết những phim cổ trang Việt Nam trước đây. Ví dụ, dù ở thời đại nào, diễn viên quần chúng cũng luôn được tạo hình chít một cái khăn trên trán. Điều này bị ảnh hưởng từ văn hóa chèo cổ. Nhưng nếu nhìn qua các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc… thì họ cũng có tạo hình như thế, nên không thể nói tạo hình đó thuần Việt được. Thực tế là mỗi thời đại vẫn có những cách concept khác nhau, rất đa dạng.

Nói chung, làm một bộ phim lịch sử tương đối vất vả vì kết hợp rất nhiều yếu tố. Nếu nhân vật với bộ trang phục chuẩn chỉnh nhưng không được đặt vào bối cảnh, ánh sáng, màu sắc phù hợp thì cũng khó lấy được sự tin tưởng của khán giả…

Làm nghiên cứu văn hóa, anh có thấy thế hệ trẻ hôm nay đang tiếp cận lịch sử bằng hình ảnh nhiều hơn bằng văn bản?

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Ở thời kỳ nào cũng vậy, những hình ảnh trực quan sinh động bao giờ cũng có tác động và giúp lưu lại trong ký ức mạnh mẽ hơn so với những văn bản khô khan không có hình ảnh minh họa.

Những hình ảnh, đặc biệt là nghệ thuật thị giác thông qua truyện, phim hay trò chơi điện tử sẽ có tác động rất lớn trong việc giúp người trẻ ngày nay có ấn tượng, có hứng thú đối với lịch sử. Đó là những cơ hội rất lớn để chúng ta hoàn toàn có thể giáo dục lòng yêu lịch sử đối với người trẻ thông qua những tác phẩm thị giác như vậy.

Tuy nhiên, cũng có những nguy cơ. Đó là một số tác phẩm có thể đóng đinh vào đầu người tiếp nhận những hình ảnh sai lệch nếu không có những cứ liệu vững chắc. Chẳng hạn như trong rất nhiều năm, những vở kịch, bộ phim, những cuốn truyện tranh của chúng ta phục trang người Việt đều là áo dài, khăn xếp, đến mức khi nhắc tới trang phục của người Việt bất cứ thời kỳ nào cũng bị gán cho khăn đóng, áo dài như vậy.

Nếu được lựa chọn một giai đoạn lịch sử Việt Nam mà có thể xây dựng toàn bộ thế giới mỹ thuật cho một bộ phim, anh sẽ chọn thời kỳ nào?

Cao Việt Nguyễn: Thời kỳ Lê Trung Hưng. Vì tôi cho rằng đây là thời kỳ có nhiều ghi chép rõ ràng và đầy đủ nhất về văn hóa, đời sống con người. Đấy cũng là thời kỳ người Việt có nhiều bước chuyển mình trong đời sống văn hóa, kỹ thuật, tạo ra một bức tranh khác biệt rõ rệt so với các nước đồng văn cùng thời.

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Đi sâu nghiên cứu về mảng lịch sử khoa học kỹ thuật của người Việt trước thời kỳ hiện đại, tôi cho rằng đây là một kho tàng rất giá trị, rất giàu chất liệu, hiệu ứng thị giác nhưng hiện chúng ta vẫn chưa khai thác được nhiều.

Hoặc người Việt cũng có những cuộc phiêu lưu để tiếp thu những tri thức của thế giới, mà người thực hiện những chuyến đi đó phải đánh đổi bằng sự an nguy của chính bản thân mình. Đó là những chất liệu rất điện ảnh có thể khai thác được.

Nếu phải hoàn thành một câu: "Một bộ phim lịch sử Việt Nam thuyết phục không nhất thiết phải…, nhưng nhất định phải…", hai anh sẽ điền gì vào hai khoảng trống ấy?

Nguyễn Ngọc Phương Đông: Một bộ phim lịch sử Việt Nam thuyết phục không nhất thiết phải hoành tráng, không nhất thiết phải có những nhân vật vua chúa, những danh nhân trong lịch sử, nhưng nhất định phải chân thực, phải giúp người xem hiểu được rõ về lối sống, về phong tục, về văn hóa của người Việt thời kỳ đó.

Cao Việt Nguyễn: Một bộ phim lịch sử Việt Nam thuyết phục không nhất thiết phải hoành tráng, nhưng nhất định là phải tôn trọng giá trị văn hóa.

Xin cảm ơn nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Phương Đông và họa sĩ Cao Việt Nguyễn.